Komisiyo n'Imiryango nyarwanda itari iya Leta n'imiryango mpuzamahanga iharanira guteza imbere no kurengera uburenganzira bwa muntu ikorera mu Rwanda byiyemeje gukomeza ubufatanye

Komisiyo n'Imiryango nyarwanda itari iya Leta n'imiryango mpuzamahanga iharanira guteza imbere no kurengera uburenganzira bwa muntu ikorera mu Rwanda byiyemeje gukomeza ubufatanye

Ku wa 26 Kamena 2020, muri Lemigo Hotel habereye inama isanzwe y'Ihuriro Nyunguranabitekerezo rihuza Komisiyo y'Igihugu y'Uburenganzira bwa Muntu n'Imiryango Nyarwanda itari iya Leta n'imiryangompuzamahanga iharanira guteza imbere no kurengera uburenganzira bwa muntu mu Rwanda. Iyo nama ikaba yari yatumiwemo imiryango mirongo ine.

Ubufatanye bukwiye guhabwa imbaraga

Mu muhango wo gutangiza iyo nama, mu izina ry'abahagarariye iyo miryango, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w'Ihuriro ry'Imiryango Nyarwanda itari iya Leta, Nyemazi John Bosco, yavuze ko rimwe na rimwe bigora abantu gutandukanya Komisiyo n'iyo miryango kuko hari ibikorwa byinshi izo nzego zihuriramo cyangwa bikazihuza. Yishimiye ubufatanye bumaze igihe kirekire buhuza Komisiyo n'iyo miryango, ibyo bigashimangirwa n'uko ikiba kigamijwe ari uko Umuturarwanda yabaho atekanye kandi afite uburenganzira busesuye mu byo akora buri munsi.

Cyakora yibukije ko hari urwego iryo huriro ritarageraho ku buryo bisaba gukomeza ubufatanye. Inama y'iryo huriro ikaba igamije kongera imbaraga muri ubwo bufatanye hashyirwaho uburyo bwo guhuza ibikorwa.

Muri bimwe mu byatuma ihuriro rigira imbaraga, yavuzemo kwemeza amtegeko agenga imikoranire ya Komisiyo n'iyo miryango, kugira ibokorwa bihuriweho nko kumenyekanisha, gushyira mu bikorwa no kugenzura ishyirwa mu bikorwa by'ibiteganywa mu masezerano y'akarere na mpuzamahanga yerekeye uburenganzira bwa muntu.

Yanagejeje ku baje mu nama y'Ihuriro icyifuzo cy'uko hashyirwaho urwego rwajya ruhuza ibikorwa by'igenzura ry'ibyakozwe, gushakira hamwe amikoro n'igihe ibyateganyijwe bigomba gushyirwa mu bikorwa.

Uruhare rukomeye rw'imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu

Mu ijambo rye ritangiza inama, Komiseri muri Komisiyo y'Igihugu y'Uburenganzira bwa Muntu, Makombe Jean Marie Vianney, yabashimiye abaje mu nama kuba bitabiriye ubutumire bwa Komisiyo ari benshi. Yabibukije ko Ihuriro ryashyizweho mu mwaka w'2006 kandi ubufatanye buri hagati ya Komisiyo n'iyo miryango itari iya ari ingirakamaro mu rwego rwo guteza imbere no kurengera uburenganzira bwa muntu. Yagaragaje uburyo iyo miryango ifasha Komisiyo kumenya ahari ihutazwa ry'uburenganzira bwa muntu ku buryo ihita ibikurikirana vuba, uwahohotewe agasubizwa uburenganzira bwe.

Komiseri Makombe Jean Marie Vianney yavuze kandi ku ruhare iyo miryango igira mu kugenzura ku buryo buhoraho imikorere y'inzego za Leta no kuzigezaho ibibazo by'abaturage kugira ngo bishakirwe ibisubizo. Ati izo nshingano zigira uruhare rukomeye mu miyoborere myiza y'Igihugu, kubaka Igihugu kigendera ku mategeko no kuri demokarasi.

Yashimangiye ko Komisiyo nk'urwego rwigenga ishobora gukorera ubuvugizi iyo miryango mu nzego za Leta ku bibazo byihariye bishingiye ku nshingano z'iyo miryango. Ni na yo mpamvu yavuze ko ubufatanye ari ngombwa kandi bukaba mu nyungu za buri ruhande n'iz'Igihugu muri rusange.

Ibikorwa by'ingenzi Ihuriro ryagezeho

Yaboneyeho umwanya wo kugeza ku baje mu nama ibikorwa by'ingenzi iryo huriro ryagezeho mu myaka cumi n'ine rimaze rigiyeho. Muri ibyo bikorwa twavuga amahugurwa y'ibyiciro bitandukanye, kwizihiza iminsi ngarukamwaka y'uburenganzira bwa muntu, gukurikirana ibikorwa by'Inkiko Gacaca, ibikorwa by'inama z'Ihuriro, ubushakashatsi ku ishyirwa mu bikorwa ry'imyanzuro n'ibyifuzonama u Rwanda ruhabwa mu Isuzuma Ngarukagihe Mpuzamahanga ku iyubahirizwa ry'uburenganzira bwa muntu mu Gihugu (UPR) no kuri raporo rutanga ku masezerano mpuzamahanga y'uburenganzira bwa muntu.

Mu byatumye ishingano z'iryo huriro zidakorwa neza yavuze ibijyanye no kubura amikoro ahagije no kuba ridafite umukozi wihariye ushinzwe ibikorwa byaryo.

Twabamenyesha ko ku murongo w'ibyizwe n'inama y'Ihuriro hariho ingingo eshatu zikurikira :

- Ishyirwa mu bikorwa ry'imyanzuro yafashwe mu nama y'Ihuriro yo mu mwaka w'2019.

- Amategeko agenga imikoranire hagati ya Komisiyo n'imiryango nyarwanda itari iya Leta n'imiryango mpuzamahanga igamije guteza imbere no kurengera uburenganzira bwa muntu.

- Ibikorwa by'ihuriro biteganyijwe kuva mu mwaka w'2019 kugeza mu w'2024.

Nyuma yo gutanga ibitekerezo kuri izo ngingo, inama yemeje ko itsinda ryateguye izo nyandiko ryashyirwamo abandi barifasha kuzinoza izo no gushyiramo ibitekerezo byatanzwe mu nama mbere y'uko haba indi nama izazemeza.

Ibikorwa by'inama byari byatangiye saa tatu b'igice byasojwe saa saba n'igice z'amanywa.