ITANGAZO RYA KOMISIYO Y’IGIHUGU Y’UBURENGANZIRA BWA MUNTU KU MATORA Y’ABASENATERI YO MURI NZERI 2019

1.       Intangiriro

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu iteganywa mu Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo mu 2003 ryavuguruwe mu 2015, mu ngingo yaryo ya 139 (1º). Mu ngingo ya ryo ya 42, iha Komisiyo inshingano yo guteza imbere uburenganzira bwa Muntu kandi iteganya ko Komisiyo yigenga. Ifite Sitati ‘’A’’ yahawe n’Urwego Mpuzamahanga ruhuza inzego z’Ibihugu zishinzwe Uburenganzira bwa Muntu ku rwego rw’Isi rushingiye ku igenzura ryakozwe n’Akanama k’urwo Rwego gashinzwe kugenzura ko inzego z’ibihugu zishinzwe uburenganzira bwa Muntu zubahiriza, mu mategeko no mu mikorere yazo, ibiteganywa n’Amahame y’i Paris yemejwe n’Umuryango w’Abibumbye mu 1993.

Ingingo ya 6 (5º) y’Itegeko N° 19/2013 ryo ku wa 25/03/2013 rigena inshingano, imiterere n’imikorere bya Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu ryahinduwe n’Itegeko N° 61/2018 ryo ku wa 24/08/2018 iha Komisiyo inshingano yihariye yo kugenzura iyubahirizwa ry’uburenganzira bwa Muntu mu matora no gushyikiriza raporo inzego zibishinzwe.

Ni muri urwo rwego Komisiyo yakurikiranye amatora y’Abasenateri cumi na babiri (12) batorwa hakurikijwe inzego z’imitegekere y’Igihugu ryabaye ku wa 16 Nzeri 2019. Komisiyo yakurikiranye kandi itora ry’Umusenateri utorwa muri Kaminuza no mu Mashuri Makuru bya Leta ku wa 17 Nzeri 2019, inakurikirana itora ry’Umusenateri utorwa muri Kaminuza no mu Mashuri Makurubyigenga ku wa 18 Nzeri 2019.

 

    2.   Uburyo bwo gutora

Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo mu 2003 ryavuguruwe mu 2015, mu ngingo yaryo ya 80 riteganya ko Sena igizwe n’Abasenateri makumyabiri na batandatu (26), barimo:

       -  Cumi na babiri (12) batorwa n’inzego zihariye, hakurikijwe inzego z’imitegekere y’Igihugu;

       -Umunani (8) bashyirwaho na Perezida wa Repubulika;

       -Bane (4) bashyirwaho n’Ihuriro ry’Igihugu Nyunguranabitekerezo ry’Imitwe ya Politiki ;

      -Umwarimu umwe (1) cyangwa umushakashatsi umwe (1) wo muri Kaminuza no mu Mashuri Makuru bya Leta;   

      -Umwarimu umwe (1) cyangwa umushakashatsi umwe (1) wo muri Kaminuza no mu Mashuri Makuru byigenga. 

- Aba basenateri bafite manda y’imyaka itanu (5) ishobora kongerwa rimwe nk’uko biteganywa n’ingingo ya 81  y’Itegeko Nshinga.

Mu matora aziguye yabaye ku wa 16-18 Nzeri 2019, hatowe 14, barimo:

      -  Cumi na babiri (12) batorwa n’inzego zihariye, hakurikijwe inzego z’imitegekere y’Igihugu: batorwa n’abagize Biro z’Inama Njyanama z’Imirenge n’abagize Inama Njyanama z’Uturere bigize buri Ntara.  Mu Mujyi wa Kigali, inteko itora igizwe n’abagize Biro z’Inama Njyanama z’Imirenge igize Umujyi wa Kigali n’abagize Inama Njyanama y’Umujyi wa Kigali. Hatowe Abasenateri batatu batatu bava mu Ntara y’Amajyepfo, iy’Iburasirazuba, n’iy’Iburengerazuba, babiri (2) bava mu Ntara y’Amajyaruguru, hamwe n’Umusenateri umwe wo mu Mujyi wa Kigali;

      -Umwarimu umwe (1) cyangwa umushakashatsi umwe (1) wo muri Kaminuza no mu Mashuri Makuru bya Leta n’undi mwarimu umwe (1) cyangwa umushakashatsi umwe (1) wo muri Kaminuza no mu Mashuri Makuru byigenga: batorwa n’abarimu n’abashakashatsi bo muri ibyo bigo.

 

    3.  Ibikorwa bya mbere y’amatora

Mbere y’amatora, Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu yagiranye  ibiganiro na Komisiyo y’Igihugu y’Amatora ku wa 02/09/2019 igamije kumenya aho imyiteguro y’Amatora y’Abasenateri igeze no kureba aho imyanzuro yari yaratanzwe mu matora y’Abadepite yabaye muri Nzeri 2018 igeze ishyirwa mu bikorwa.

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu yasanze igikorwa cyo gutanga kandidatire no kwemeza cyarakozwe kandi abataremejwe barabimenyeshejwe.

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu kandi yasanze abakorerabushake n’abagize inteko itora barahuguwe mu bijyanye n’amategeko n’amabwiriza mashya ajyanye n’amatora.

Komisiyo ishingiye ku byayigaragariye, isanga imyiteguro y’amatora yaragenze neza kuko ibyari biteganyijwe byakorewe igihe. 

4. Uko amatora yagenze

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu yohereje abagenzuzi 41, barimo abagabo 14 n’abagore 27,  gukurikirana ibikorwa by’imyiteguro, ibyo kwiyamamaza kw’abakandida n’iby’amatora nyirizina y’Abasenateri mu Turere 30 tugize Igihugu, mu mashuri makuru na za kaminuza bya Leta n’ibyigenga.

Abo bagenzuzi bagiye mu butumwa bari mu matsinda ayobowe n’Abakomiseri mu Turere twose tw’Igihugu, bagenzura ibikorwa byose by’amatora kuva atangiye kugeza arangiye.

Iby’ingenzi byagaragariye abagenzuzi ba Komisiyo mu bikorwa byo kwiyamamaza, iby’amatora n’iby’ibarura ry’amajwi ni ibi bikurikira:

 

4.1.Kwiyamamaza kw’abakandida

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu yakurikiranye igikorwa cyo kwiyamamaza kw’abakandida cyatangiye ku wa 27 Kanama kigasozwa ku wa 15 Nzeri 2019.

Icyo gikorwa cyo kwiyamamaza kw’abakandida cyakozwe mu bwisanzure n’umutekano. Nta mukandida wahutajwe mu burenganzira bwe kandi abakandida bose bahawe umwanya ungana wo kwiyamamaza imbere y’inteko itora no mu bitangazamakuru bya Leta.

 

 4.2.Ibikoresho by’amatora

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu yasanze ibikoresho byateganyijwe byaragejejwe ku biro by’amatora  ku gihe kandi bihagije muri rusange. Cyakora,  nta mpapuro zabugenewe zo kubaruriraho amajwi zari ziteganyijwe ziriho amazina y’abakandida n’aho abayoboye amatora basinya.

Ibyo bikoresho byari biri mu cyumba cy’itora cyari kirimo n’ubwihugiko bwubatse neza.

 

4.3.Amatora

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu yagenzuye ko imihango itangiza amatora n’amasaha yari ateganyijwe yo gutora byubahirizwa. Yanagenzuye kandi ko uburenganzira bw’abagize inteko zitora, ubw’abakandida n’ubw’indorerezi bwubahirizwa.

Komisiyo na none yakurikiranye ibikorwa by’ibarura ry’amajwi kugira ngo irebe ko bikorwa mu mucyo.

Ishingiye ku byayigaragariye, Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu yasanze:

       -  Amatora yarabaye mu ibanga kuko hari ubwihugiko muri buri cyumba cy’itora;

       - Uburenganzira bw’abatora n’ubw’abatorwa bwarubahirijwe, nta wahutajwe;

       -Indorerezi n’abanyamakuru bakoze akazi kabo mu bwisanzure;

      -Hari umutekano usesuye;

      - Ibarura ry’amajwi ryabaye ku mugaragaro.

Komisiyo ishingiye ku byayigaragariye mu igenzura yakoze, isanga amatora y’Abasenateri yaragenze neza, haba mu itora ry’Abasenateri cumi na babiri (12) batorwa hakurikijwe inzego z’imitegekere y’Igihugu, haba mu itora ry’Umusenateri utorwa muri Kaminuza no mu Mashuri Makuru bya Leta, ndetse no itora ry’Umusenateri utorwa muri Kaminuza no mu Mashuri Makuru byigenga.

Amatora yabaye mu ibanga, mu mutuzo, mu bwisanzure no mu mucyo, hari umutekano usesuye kandi ibarura ry’amajwi ryabaye mu mucyo.

 

5.       Uruhare rw’abagore mu matora

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu yasanze abagore bari mu nteko itora bitabiriye igikorwa cy’iyamamaza ry’abakandida n’icyo gutora. Mu bakandida biyamamaje ku myanya y’ubusenateri uko ari 63, byagaragaye ko abagore bari 21 (33.33%) ku bagabo 42 (66.67%), haba ku rwego rw’intara n’Umujyi wa Kigali ndetse no ku rwego rwa Kaminuza n’Amashuri Makuru bya Leta n’ibyigenga.

Komisiyo yasanze kandi muri Kaminuza n’Amashuri Makuru bya Leta n’ibyigenga, nta mugore watanze kandidatire.

 

6.       Ibikwiye kwitabwaho ubutaha

Amatora y’Abasenateri yo muri Nzeri 2019 yagenze neza muri rusange, ariko mu rwego rwo kunoza imigendekere y’amatora y’ubutaha, Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu irasaba Komisiyo y’Igihugu y’Amatora ibikurikira:

     - Guteganya impapuro zabugenewe zo kubariraho amajwi y’Abakandida zishobora kumara igihe zibitswe neza;

      -  Guhitamo ahabera amatora ku buryo hose haba hatabangamiye abafite ubumuga;

     - Gukangurira abagore kugira uruhare rugaragara mu bijyanye no kwiyamamariza imyanya y’ubusenateri.

 

7.       Umwanzuro

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu isanga uburyo amatora y’Abasenateri yateguwe n’uburyo abakandida biyamamaje ndetse n’uburyo amatora yakozwe birushaho kugaragaza intambwe nziza u Rwanda rumaze gutera muri demokarasi.

Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu irategura raporo irambuye ku byo yagenzuye ku iyubahirizwa ry’uburenganzira bwa Muntu mu matora y’Abasenateri, ikazayishyikiriza inzego bireba mu gihe giteganyijwe n’amategeko.

 

 
 Bikorewe i Kigali, ku wa 20 Nzeri 2019

 

 NIRERE Madeleine

Perezida wa Komisiyo